Język polski należy do grupy języków zachodniosłowiańskich, które stanowią część rodziny języków indoeuropejskich. Joseph Vendryès powiedział kiedyś, że najlepsza z możliwych definicji języka martwego jest następująca: taki język rozpoznajemy po tym, że nie wolno nam w nim robić błędów. Co prawda, nasz język martwy nie jest, a nam wolno popełniać błędy. Jednak aby robić ich jak najmniej, przygotowałam krótki materiał z praktycznymi wskazówkami jak radzić sobie z językiem polskim. Mam nadzieję, że rozwieje on Wasze wątpliwości i ułatwi redagowanie kolejnych tekstów. Miłej lektury!
Kamila Pękalska
książę, plemię, parę – mimo wymowy tych i podobnych wyrazów bez nosowości (z -e), zawsze piszemy -ę
w sobotę, w niedzielę – na końcu zawsze jest -ę
kolei, nadziei, szyi, Mai – rzeczowniki rodzaju żeńskiego zakończone na -j lub -ja, które występuje po samogłosce, w dopełniaczu, celowniku i miejscowniku mają zakończenie -i
województwo mazowieckie, województwo warmińsko-mazurskie – nazwy województw piszemy małą literą
Bielsko-Biała, Biała Podlaska – w przypadku dwuczłonowych nazw miejscowości oba człony piszemy wielką literą
Włosi, Polacy, Niemcy – narodowości piszemy wielką literą
warszawskie, europejska, włoski, polski, niemiecki – przymiotniki od nazw kontynentów, krajów, miejscowości, narodów piszemy małą literą, o ile nie stanowią części nazwy własnej
stąd – nie z tąd
w ogóle – nie wogóle
sprzed – nie z przed
z powrotem – nie spowrotem
zresztą – pisane razem w znaczeniu „tak poza tym”
z resztą – pisane oddzielnie w znaczeniu „wraz z pozostałymi”
na pewno – nie napewno
naprawdę – nie naprawde czy na prawde czy na prawdę
naprzeciwko – nie na przeciwko
na razie – nie narazie
naraz – pisane razem oznacza „jednocześnie”
na raz – pisane oddzielnie oznacza „na jeden raz”
można by, trzeba by – formy bezosobowe z -by piszemy oddzielnie
mógłby, chciałby – formy osobowe z -by piszemy razem
dziesięciometrowy lub 10-metrowy – nie dziesięcio metrowy lub 10-cio metrowy
dwudziestoczteroletni lub 24-letni – nie dwudziestocztero letni lub 24 letni
w pierwszej dziesiątce – nie w pierwszej 10-tce
Kropki, przecinki, średniki, dwukropki, wielokropki, wykrzykniki, znaki zapytania stawiamy bezpośrednio po ostatniej literze poprzedniego słowa, bez spacji, np. koniec zdania., motocykl, który, dlaczego?, Zapraszamy!.
Cudzysłowy oraz nawiasy stawiamy bezpośrednio przy słowie, bez spacji z żadnej ze stron, np. (właśnie wtedy), „bombowy”.
Kropkę stawiamy zawsze po cudzysłowie, np. „Powiedział Jan Kowalski”.
Cytując czyjąś wypowiedź, stosujemy albo kursywę, albo cudzysłów. Użycie kursywy i cudzysłowu jednocześnie jest błędne, np. „Powiedział Jan Kowalski”. albo Powiedział Jan Kowalski.
Wyróżniamy łączniki, tzw. dywizy (-), oraz myślniki, tzw. pauzy (—) lub półpauzy (–). Łącznik łączy i dzieli zarazem dwie części pojęcia złożonego, tworząc jakby jedno słowo, np. czarno-biały; piszemy go wtedy bez spacji z żadnej strony. Myślnik natomiast wydziela części zdania, np. Przeczytajcie wywiad z Alicją Brudniak, dziewczyną, która – mimo początkowych niepowodzeń – postanowiła zrealizować swoje marzenie; słowa bezpośrednio stojące z obu jego stron nie tworzą w sumie pojęcia złożonego, dlatego piszemy go ze spacjami z obu stron. Półpauzę stosujemy także przy zapisie przedziału czasowego, np. 6–7 marca, a także przy wyznaczaniu/podawaniu trasy, np. Lublin–Warszawa–Szczecin.
Gdy stosujemy w zdaniu wyrazy wtrącone (bez których wypowiedź też mogłaby istnieć), zawsze wydzielamy je znakami parzystymi: nawiasami, myślnikami lub przecinkami, np. Men’s Day to, zdaniem organizatorów, najbardziej męska impreza roku. Błędem jest umieszczanie z jednej strony wypowiedzi wtrąconej jednego znaku, a z drugiej innego znaku.
Nigdy nie oddzielamy przecinkiem podmiotu od orzeczenia, np. Zawodnik pojechał, Beta RR 4T to motocykl....
Nigdy nie oddzielamy przecinkiem okolicznika, np. 6 marca zapraszamy.
Jeśli skrótowiec da się odmieniać, robi się to z użyciem łącznika, np. KTM-a, ABS-u. Łącznik pomija się, gdy skrótowiec ma charakter rzeczownika i kończy się małą literą, np. Prokomu.
Istnieje przekonanie, że polskie końcówki fleksyjne należy oddzielać od wszystkich rzeczowników, nazwisk i imion obcojęzycznych apostrofem. Tymczasem dodaje się go tylko wtedy, gdy ostatnie litery zanikają w czasie wymowy, np. Harry (hary) – Harry’ego (harego), bike (bajk) – bike’a, ale naked (nejked) – nakeda, Matt (mat) – Matta.
Część ułamkową od całkowitej zawsze oddziela przecinek, np. 100,5 (sto i pół). Zapis 100.5 jest błędny.
Liczby składające się z nie więcej niż czterech cyfr (58, 249, 5491 etc.) piszemy bez spacji. Liczby składające się z więcej niż czterech cyfr (18 936, 312 748, 2 847 231 etc.) oddzielamy spacją.
Cząstkę wice- (nie vice- – w języku polskim litera v może występować tylko w nazwach własnych) pisze się zawsze łącznie, np. wicemistrz, wiceminister.
Skrót m.in. (między innymi) piszemy bez spacji, z kropkami po obu członach.
W skrótowcach rodzimych i obcych przyswojonych nie stawiamy kropki, więc skrót PS piszemy zazwyczaj bez kropek (choć słownik dopuszcza również zapis P.S. lub PS.).
Po skrótcie tzw. nie używamy cudzysłowu, np. Podczas każdego przystanku listę startową zamknie dwóch kierowców startujących z tzw. dziką kartą.
Między wartością liczbową a nazwą jednostki miary musi znaleźć się odstęp. Zapis bez spacji jest zalecany tylko w przypadku kilku specjalnych jednostek miar, a mianowicie znaków stopni, minut i sekund (miar kąta) oraz znaku procenta, np. 180 kg, 230 V, 60 min, 50 s, ale 30˚C, 20', 50", 100%.
Jeśli chodzi o pisownię samych nazw jednostek, po większości powszechnie stosowanych skrótów nie stawiamy kropek. Piszemy więc: kg (kilogram), s (sekunda), min (minuta), l (litr). Jest pewna grupa wyjątków, to znaczy skrótów oznaczających jednostki miar, które są często pisane z kropką; zazwyczaj dotyczy to jednostek nieunormowanych lub używanych rzadziej i stanowiących tłumaczenia jednostek angielskich: obr. (obroty, np. obr./min), kl. (klatka, np. kl./s).
Zdania podrzędne zaczynające się połączeniami wyrazowymi, takimi jak: chyba że, dlatego że, dopiero gdy, ile razy, ile że, jak gdyby, jako że, mimo że, mimo iż, na co, o ile, po co, po czym, po którym, podczas gdy, podobnie jak, przy czym, za co, zwłaszcza gdy, zwłaszcza kiedy, zwłaszcza jeżeli, zwłaszcza że poprzedzamy przecinkiem przed całym połączeniem.
Kropkę stawiamy po liczebnikach porządkowych, np. 25. rocznica. Nie stawimy jej jednak w datach po liczbie oznaczającej dzień, np. 11 lutego.
W odniesieniu do rzeczowników policzalnych powinno się używać słowa liczba, a w odniesieniu do rzeczowników niepoliczalnych ilość: np. liczba zawodników, ale ilość piasku.
Należy unikać błędów pleonastycznych, czyli wyrażeń, gdzie jedna z części wypowiedzi zawiera te same treści, które występują w drugiej części, np. najbardziej optymalny (najlepszy lub optymalny), wszelkie szczegółowe (wszelkie lub szczegółowe), w miesiącu lipcu (w lipcu), pełny komplet (komplet).
Należy z umiarem i wyczuciem stosować słowa takie, jak definitywnie czy zdecydowanie, ponieważ zwroty w stylu "Ambitne plany na kolejny sezon, jakie przedstawił importer, definitywnie skłaniają do optymizmu" czy "Trzeba przyznać, że ten wzrost aktywności zdecydowanie cieszy" nie brzmią dobrze.
Podając informację prasową, warto umieścić na końcu źródło tej informacji.
